RSS

गाणे… एक गुणगुणणे !

दिल की तनहाईको आवाज बना लेते है…
दर्द जब हद से गुज़रता हैं… तो गा लेते है !
तो गाsss लेते है, हं…, गाsss लेते है ….

शाहरुख खान आणि पुजा भट्ट , बरोबर नासीरसाब आणि अनुपम खेर अशा दिग्गजांचा एक अतिशय पडेल आणि बकवास चित्रपट ‘चाहत’, त्यातले एवढे एक गाणेच काय ते लक्षात राहीले होते. गाणे सुद्धा फार काही छान होते अशातला भाग नाही. पण सानू आणि अन्नू या जोडगोळीने खरोखर मेहनत घेतली होती गाण्यावर. अर्थात या गाण्याचे खरे शक्तीस्थान होते ते म्हणजे निदा फाजलीसाहेबांचे अप्रतिम शब्द !

सर्वसामान्यांच्या जगण्यातले गाण्याचे, गुणगुणण्याचे, संगीताचे महत्त्व, स्थान स्पष्ट करणारे शब्द. उगीच नाही संगीताला पंचमवेद म्हटले जात. सगळी वेदना, विवंचना, दुःख , काही काळासाठी का होईना पण त्याचा विसर पाडण्याची ताकद, ते सामर्थ्य गाण्यात, गुणगुणण्यात असते. याचा अनुभव लहानपणापासून घेत आलेलो आहे मी. मन बेचैन, अस्वस्थ असलं की नकळत काहीतरी गुणगुणायला, स्वत:शीच गायला लागतो मी. मग त्ये गुणगुणणे काहीही असू शकते. लताबाईचॅ एखादे गाणे असेल, आशाची एखादी तान असेल, तलतची गझल असेल, श्रेयाची एखादी धुन्द करून टाकणारी गाण्याची ओळ असेल किंवा मग श्री स्वामी समर्थ जय जय स्वामी समर्थ चा जप असेल. पण ते गुणगुणणे सुरु झाले की काही क्षणातच मन शांत व्हायला लागते. अर्थात हे बेसिक मेडिसिन असते मन शांत करण्यासाठी. खरे उपचार नंतर होतच असतात. कारण मन शांत, समाधानी नसेल तर जगातली कुठलीच गोष्ट तुमच्या समस्येचे, आपत्तीचे समाधान किंवा निराकरण करु शकतं नाही. ती सुरुवात, मनाला शांत करण्याचे ते पाहिले साधे, सोपे साधन असते गाणे, गुणगुणणे.

जनरली होते काय की मूड खराब असेल किंवा मनावरचा ताण वाढला की नकळत हृदयाचे ठोके जलद पडायला लागतात. त्याचा परिणाम शरीराला आणि मनाला जाणवतोच. अशावेळी त्या ताणावर, त्या समस्येवर उपाय शोधण्याआधी हृदयाची वाढलेली धडधड़ कमी करणे आवश्यक असते. काही जण त्यासाठी एक ते शंभर आकड़े मोजतात. रैंचोसारखे लोक ऑल इज वेल म्हणून मनाला शांतवण्याचा प्रयत्न करतात. पण बहुतांश लोक , अगदी ज्यांना गाता गळा नसतो ते सुद्धा काहीतरी गुणगुणण्याचा प्रयत्न करत ताण घालवण्याचा, कमी करण्याचा प्रयत्न करतात. आणि ही अतिशय सोपी व् आनंददायी पद्धत आहे. अगदी डॉक्टर लोक सुद्धा गरोदर स्त्रियांना सतत काहीतरी गुणगुणत राहण्याचा सल्ला देतात. गरोदर महिलांनी गाणे, गुणगुणणे गर्भातील मुलासाठी चांगले असते. त्यामुळे गरोदर महिलेच्या शरीरातील चांगले, आनंदी हार्मोन्स स्रवतात त्याचबरोबर गर्भातील मुलाबरोबर मातेचे एक वेगळे नाते निर्माण होते. असेही कुठेतरी वाचले होते.

निदासाहेब लिहितात…

आपके शहर में हम ले के वफ़ा आये हैं
मुफ़लिसी में भी अमीरी की अदा लाये हैं
हो जो भी भाता है ओsss
जो भी भाता है उसे अपना बना लेते हैं
दर्द जब हद से गुज़रता है तो गा लेते हैं –

आनंद देताना संगीत तुम्हाला तुमची जात, धर्म विचारत नाही. तुमचा आर्थिक , सामाजिक दर्जा विचारत नाही. तुम्ही गरीब असा वा श्रीमंत ते सगळ्यांना सारखाच आनंद देते. मागे कधीतरी नौशादसाहेब एका मुलाखतीत म्हणाले होते की ‘मौसिकी फ़कीर को भी बादशाह बना देती है!’ आणि यात काहीही चुकीचं नाहीये. त्या काही क्षणात तुम्ही तुमच्या मनाचे राजे असता. सगळ्या समस्या, विवंचना बाजूला ठेवून तो आनंद, ती बेफिकिरी जगण्याचे सामर्थ्य गाण्यात, गुणगुणण्यात सहज मिळून जाते.

मौसिकी दिल की आवाज़ है , दिल से सुनिए , है ग़ज़ल मीर की, ख्याम की सुनते रहिये , गाते रहिये !

गाणं, गुणगुणणं हां आपल्या जगण्याचा एक आधारभूत घटक असतो, रादर असावा. म्हणजे जगणे जरी सोपे होत नसले, तरी ते सोपे करण्यासाठी झगड़णे मात्र नक्कीच आपोआप सोपे व्हायला लागते. शेवटी ‘कट्यार’ मधले खाँसाहेब सदाशिवला देतात तो आशिर्वाद परमेश्वराकडून सर्वांसाठीच पसायदानासारखा मागून घ्यावासा वाटतोय.

“गाते रहो जीते रहो !”

© विशाल विजय कुलकर्णी

 

​राना रानात गेली बाई शीळ..

आता नक्की आठवत नाही, पण बहुदा पहिल्या किंवा दुसऱ्या वर्षाला असताना सर्वात प्रथम हि कविता वाचली, वाचली कसली? चाळली होती. अमरावतीचं एक इरसाल पात्र वर्गात होतं. अर्थात नाना तेव्हा इरसाल वाटायचा. भर क्लास चालू असताना गुपचूप बेंचखाली हात नेवून तंबाखू चोळणारा, ती चिमूट दाढेखाली दाबून बिनधास्त गप्पा मारणारा नाना जगताप. त्याचे खरे नाव काय होते की, पण नाना पाटेकरांसारखी दाढी वाढवलेली, बोलणे-वागणेही तसेच फटकळ. त्यामुळे आम्ही त्याला नाना म्हणायचो. खरेतर आज तो पुरेसा आठवतही नाही. पण त्या दिवसात त्याने एका जबरदस्त माणसाची ओळख करून दिली होती. खरेतर त्या माणसाच्या कवितेची….

राया, तुला रे काळयेळ नाहीं
राया, तुला रे ताळमेळ नाहीं
थोर राया तुझे रे कुळशीळ
रानारानांत गेली बाई शीळ !

कविवर्य ना. घ. देशपांडे यांनी साधारण १९२९ च्या काळात लिहिलेली हि कविता. त्यावेळी आम्ही पूर्णतया गुलजारच्या काव्याने भारलेले होतो. त्यामुळे वाचताना पूर्णपणे गावरान मराठीच्या बाजात गुंफलेली हि कविता फार काही विशेष वगैरे वाटली नव्हती. एकदा चाळून सहज विसरूनही गेलो. पण नंतर एकदा कधीतरी रेडिओवर जेव्हा हे गाणं ऐकलं तेव्हा मात्र भारावून गेलो.  गायक संगीतकार गोविंद नारायण उर्फ जी. एन. जोशी यांनी हे गाणं संगीतबद्ध केलं आणि गायलंसुद्धा आहे. ठरवून गाणं करायच्या हेतूने काहीतरी लिहिणे, मग त्यावर मेहनत घेऊन त्याचे गाणे करणे हे सर्वमान्य आहे. पण एखादी कविता पाहिल्यावर तिच्यासाठी चाल सुचणे आणि एखाद्या दिग्गजाने ती गावरान कविता चक्क शास्त्रीय संगीताच्या ढंगात बांधणे आणि गाणे म्हणून ती प्रचंड लोकप्रिय होणे हा प्रकार तसा विरळाच. जोशीसाहेब हि कविता वाचल्यावर तिच्या प्रेमातच पडले आणि त्यांनी ती गाण्यात बांधूनही घेतली. पुढे त्या गाण्याची ध्वनिफितही निघाली आणि भावगीतगायनाच्या प्रकारामध्ये अजरामर स्थानही मिळवून गेली.  या गाण्याने जोशीसाहेबांना भावगीतगायक म्हणून नाव तर मिळवून दिलेच पण त्या काळाची विक्रीचे सगळे विक्रम मोडणारी ध्वनिमुद्रिका म्हणून नावही मिळवले. ना.घ. आणि जोशी अगदी घराघरात पोचले. या गण्यानंतर ना.घ. सरांना जाहीर काव्यवाचनाची आमंत्रणे यायला लागली.
एका आतुर प्रेयसीच्या मुखातून आलेले साधे सरळ तक्रारवजा शब्द. साजणाच्या अधीर, उतावळ्या प्रेमाचे तक्रारवजा कौतुक या शब्दात होते. १९२९ चा काळ पाहता अशा प्रकारचे शब्द हे एक धाडसच होते. पण कवितेचा एकंदर सूर हा कोवळ्या, नाजूक प्रीतीचा होता. त्यामुळे बघता बघता गाणे तरुण मंडळींच्या ओठावर रुळून गेले.

वाहे झरा ग झुळझुळवाणी
तिथं वार्याची गोडगोड गाणीं

तिथें राया तुं उभा असशील
रानारानांत गेली बाई शीळ !

प्रेमाचा थेट उल्लेख न करता निसर्गात आढळणाऱ्या विविध जिवंत प्रतीकांचा सढळ हस्ते वापर हे ना.घ. सरांच्या कवितेचं वैशिष्ठय होतं. आता जे गाणे आंतरजालावर उपलब्ध आहे त्यात ही पूर्ण कविता येत नाही. त्यात पहिली ३-४ कडवीच उपलब्ध आहेत. पण माझ्या सुदैवाने एकदा साक्षात ना.घ. सरांच्या घरीच हे जोशीसाहेबांनी गायलेलं पूर्ण गाणं ध्वनीमुद्रिकेवर ऐकण्याचा योग्य आला. अर्थात २००३ साली जेव्हा मी त्यांचे घर शोधत पोहोचलो तेव्हा सर या जगात राहिलेले नव्हते. २००० सालीच ते नियंत्याला आपली कविता ऐकवायला निघून गेले होते.
शीळ : कविवर्य ना. घ. देशपांडे
रानारानांत गेली बाई शीळ,
रानारानांत गेली बाई शीळ!
राया, तुला रे, काळयेळ नाही,
राया, तुला रे, ताळमेळ नाही,

थोर राया, तुझं रे कुळशीळ,
येडयावानी फिरे रानोवना,
जसा काही ग मोहन कान्हा,
हांसे जसा ग, राम घननीळ,

वाहे झरा ग झुळझुळवाणी,
तिथं वारयाची गोड गोड गाणी,
तिथं राया तुं उभा असशील,
तिथं रायाचे पिकले मळे,

वर आकाश शोभे निळे,
शरदाच्या ढगाची त्याला झील,
गेले धावून सोडुन सुगी,
दुर राहून राहिली उगी,

शोभे रायाच्या गालावर तीळ,
रानीं राया जसा फुलावाणी,
रानीं फुलेन मी फुलराणी,
बाई, सुवास रानीं भरतील,

फिरु गळ्यात घालून गळा,
मग घुमव मोहन शीळा,
रानीं कोकिळ सुर धरतील,
“रानारानांत गेली बाई शीळ!”

मूळ ध्वनीमुद्रिकेवर हे शेवटचे कडवे ऐकणे हा एक अप्रतिम अनुभव आहे. भावगीत जरी असले तरी त्याकाळी असलेला  शास्त्रीय संगीत आणि नाट्यगीतांच्या वेडामुळे गाण्यात शास्त्रीय संगीताचा प्रभाव जाणवत राहतो. पिलू रागात बांधलेले हे गीत आहे. कुठे जर पूर्ण गाणे (मूळ ध्वनिमुद्रिका) ऐकायला मिळाली तर नक्की ऐका. शेवटच्या कडव्यातील “फिरू गळ्यात घालून गळा” या ओळीतल्या गळा नंतर घेतलेली तान, त्या मुरक्या आणि शेवटी ‘शीळ’ या शब्दातली ‘मिंड’ हा एक अफाट अनुभव आहे. निदान त्यासाठी तरी हे मूळ गाणे मिळवून ऐकाच.

© विशाल विजय कुलकर्णी

 

 
 
%d bloggers like this: