Category Archives: सहज सुचलं म्हणुन….

सहज सुचलं म्हनून …
चालु घटना, घडामोडींवर भाष्य..!

Lunana ! A Yak In The Classroom

Lunana: A Yak in the Classroom…

When you realize nothing is lacking, the whole world belongs to you.
… Lao Tzu

आपल्या आवडीचे काम करण्यात निश्चितच सर्वोच्च आनंद मिळतो. पण खूपदा जेव्हा आपल्या कामातून , मग भले ते आवडीचे नसेल तरी जर इतरांना आनंद मिळत असेल. तर त्या डोळ्यांमधले समाधान, त्यातली चमक अनुभवण्याचा आनंद, ते समाधान काही वेगळेच असते. भूतानच्या दुर्गम, डोंगराळ प्रदेशात याकचे महत्त्व खूप आहे. त्याची फर, याकचे दूध पण याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे याक डंग (शेण)चा सरपण म्हणून होणारा उपयोग, मग थंडीतली शेकोटी असो वा स्वयंपाक घरातील चूल… भूतानच्या डोंगराळ प्रदेशात याकचे महत्त्व अनन्यसाधारण असेच आहे. तिथे त्याला अक्षरश: देवपशुचे स्थान आहे.

आपल्या चित्रपटाचा नायक उगेन दोर्जी हा काही ‘ याक ‘ नाहीये, पण लूनानामधील चाळीसेक लोकांच्या समुदायासाठी, विशेषतः तिथल्या शाळेत शिकत असलेल्या त्या सात – आठ लेकरांसाठी आपला नायक त्या याकइतकाच महत्त्वाचा आणि खास आहे.

आपल्या आज्जीबरोबर राहणारा, पेशाने शिक्षक असलेला उगेन एक चांगला गायक आहे, त्याला त्याच क्षेत्रात करियर करायचे आहे. प्रारंभ म्हणून त्याला ऑस्ट्रेलियातील सिडनी येथील एका हॉटेलमध्ये गायकाची नोकरी देखील मिळण्याची शक्यता आहे. व्हिसासाठी धडपड सुरू आहे. पण त्याच्या शिक्षण खात्याबरोबरच्या पाच वर्षाच्या करारापैकी अजून एक वर्ष बाकी आहे. गाण्याच्या आवडीमुळे, त्याच्याकडून शिक्षकाच्या कामात होणाऱ्या हलगर्जीपणाबद्दल नापसंती व्यक्त करत त्याला शेवटच्या वर्षातील तीन महिने लूनाना येथील शाळेत काढण्याची सक्ती केली जाते. शिक्षा म्हणा हवे तर. भूतानच्या राजधानीचे शहर थिंपू सोडून थेट लुनाना??? पण पर्याय नसतो, त्यामुळे उगेन लुनानाला जाण्यासाठी प्रस्थान करतो आणि तिथून उगेनच्या या प्रस्थानाबरोबर सुरू होते त्याच्या आयुष्यातले एक नवे पर्व आणि आपल्यासाठी पुढचे दोन तीन तास निसर्गाच्या इंद्रजालाचा कधीही न विसरता येणारा अनुभव.

बदलीची शिक्षा म्हटल्यावर आपल्या डोळ्यासमोर सर्वप्रथम उभे राहते ते गडचिरोली. उगेनच्या शिक्षेचे, आपलं बदलीचे ठिकाण लुनानासुद्धा साधे सोपे नाहीये. पंधरा सोळा तासाचा रेल्वेचा प्रवास करून उगेन एका शांत, धुकाळलेल्या रेल्वे स्थानकावर उतरतो. तिथे त्याला भेटतात, मिशेन आणि सिंग्ये. हे दोघे त्याला त्या स्थानापासून लुनानाला घेवून जाण्यासाठी आलेले असतात. एखाद्या गाडीच्या अपेक्षेत असलेल्या उगेनला पहिला धक्का तेव्हा बसतो जेव्हा त्याला गाडीच्या ऐवजी दोन खेचरे दिसतात. खोलात गेल्यावर समजते की मिशेन आणि सिंग्ये लूनानमधील मेंढपाळ आहेत (सॉरी, याकपाल म्हणायला हवे खरे तर), आणि त्याला लूनानाला घेवून जाण्यासाठी लूनानाच्या गावप्रमुखाने त्यांची खास नेमणूक केलेली आहे. खेचरावर कसे बसायचे या विचारात असलेल्या उगेनला कळते की खेचरे सामानासाठी आहेत आणि त्याला त्यांच्या बरोबर चालतच लूनानाला जायचेय. धक्के इथेच संपत नाहीत बरं, ये तो झांकी है भाई, पिक्चर अभी बाकी है. वैतागलेला उगेन मिशेनला विचारतो, किती वेळ लागेल आपल्याला तिथे पोचायला? त्यावर मिशेन अगदी निरागस चेहऱ्याने हासून उत्तर देतो…
जास्त नाही, इथून लुनानाला पोचायला आठ दिवस लागतात. पण आपण फक्त दिवसा प्रवास करू, रात्री कुठेतरी मुक्काम करत जावू…
कोसळलेला उगेन, आलीया भोगासी म्हणत आपले हेडफोन कानाला लावतो आणि त्यांच्याबरोबर चालायला सुरुवात करतो.

लूनाना, हे भूतानमध्ये अतिशय दुर्गम अशा ठिकाणी, अगदी स्पष्ट आणि नेमके सांगायचे झाल्यास समुद्रसपाटीपासून ११००० फूट अंतरावर वसलेले, इनामिन पंधरा ते वीस घरे असलेले एक छोटेसे गाव आहे. याक पाळणे, त्यांची राखण करणे हा इथल्या लोकांचा मुख्य पेशा. लूनानाचे वैशिष्ठ्य म्हणजे इथे वर्षातले फक्त तीन महिने सूर्यप्रकाश असतो. इतर वेळी एकतर बर्फ किंवा मग मुसळधार पाऊस. त्यामुळे इथे शाळा देखील वर्षातून तीन महिने फक्त. कारण बाहेरून आलेले शिक्षक हिवाळा सुरू व्हायच्या आधी घराची वाट धरतात, मग बाकीचा काळ इथल्या मुलांसाठी सेल्फ लर्निगचा. त्यामुळे या तीन महिन्याचा काय तो काळ महत्त्वाचा. त्यामुळे उगेनचे स्वागत एखाद्या देवासारखे होते लुनानामध्ये.

हा चित्रपट म्हणजे सर्वार्थाने एक देखणा प्रवास आहे, प्रत्येकासाठीच. उगेनसाठी, लुनानाच्या शाळेत शिकणाऱ्या इवल्या – इवल्याश्या पाखरासाठी. गावप्रमुखासाठी, तिथे उगेनला भेटलेल्या, गाण्याचे वेड असलेल्या एका नव्या मैत्रिणीसाठी आणि चित्रपट पाहणाऱ्या माझ्यासारख्या प्रेक्षकांसाठी सुद्धा. हा चित्रपट पाहताना मला राहून राहून Postman in the mountains या चित्रपटाची आठवण येत होती.

Pawo Choyning Dorji या तरुण भुतानी दिग्दर्शकाचा हा एक देखणा चित्रपट. आपल्या आयुष्यातील निसर्गाचे स्थान, त्याचे महत्त्व सांगतानाच मानवी जीवनाच्या विविध मूल्यांवर भाष्य करणारा एक देखणा प्रवास. सुरुवातीच्या प्रवासात जेव्हा उगेनच्या हेडफोनची बॅटरी संपते तेव्हा नाईलाजाने तो हेडफोन काढून टाकतो आणि मग मिशेन त्याला निसर्गाशी संवाद साधायला शिकवतो. पहिल्या रात्री मुक्कामात ते एका सरायवर थांबतात. तिथे इतक्या थंडीत चप्पल बुटाशिवाय काम करणारे पती पत्नी जेव्हा अतिशय हासऱ्या चेहऱ्याने, प्रसन्नपणे त्याला सांगतात की इथे फारसे उत्पन्न मिळत नाही, त्यामुळे आम्ही फक्त आमच्या लहान मुलासाठी बुट विकत घेवु शकतो. आपले बुट उगेनला दाखवताना त्या लेकराच्या चेहऱ्यावरील आनंद पाहून उगेनला जाणीव व्हायला लागते की ज्या छोट्या छोट्या समस्यांसाठी आपण सारखी कुरकुर करत असतो, त्या इथल्या वास्तवापुढे फारच क्षुल्लक आहेत. मूळ भूतानच्या Dzongkha भाषेत असलेला हा चित्रपट आपण इंग्रजी सबटायटल बरोबर पाहत असतो. पण खरेतर भाषा मुळीच आडवी येत नाही. कारण चित्रपटातील प्रत्येक फ्रेम इतकी बोलकी आहे की पूछो मत.

शेवटी जेव्हा ते लूनानपासून दोन तासाच्या अंतरावर येतात तेव्हा सगळे गाव उगेनच्या स्वागतासाठी म्हणून तिथे जमलेला असतो. ते पाहताना उगेनला पहिल्यांदा जाणीव होते की इथे , या लोकांसाठी त्या तीन महिन्याच्या बदली शिक्षकाचे महत्त्व काय आहे ते?

पहिल्या दिवशीच उगेन गावप्रमुखाला सांगून टाकतो की मला इथे फार काळ राहणे जमणार नाही. माझा पिंडच वेगळा आहे. या ठिकाणी, जिथे लाईट नाही, साधा गॅस स्टोव्ह नाही की कसली मनोरंजनाची साधने नाहीत, तिथे मला राहणे जमणार नाही. गावप्रमुख जड मनाने सांगतो, ठीक आहे. पण खेचरे प्रवासाने दमलेली आहेत. अजून ४-५ दिवसांनी मिशेन पुन्हा सामानासाठी म्हणून जाईल तेव्हा तुम्ही परत जावू शकता. तुमची परिस्थिती मी समजू शकतो…..

पुढे काय होते? उगेन थिंपुला परत येतो का? तिथल्या मुलांच्या शिक्षणाचे काय होते? Yak in the Classroom ही खरोखर काय संकल्पना आहे? हे जाणून घ्यायचे असेल तर अमेझोन प्राईम व्हिडिओ वर हा चित्रपट उपलब्ध आहे. नक्की पाहा…

भूतानच्या दैवी निसर्ग सौंदर्याने चित्रपटाची फ्रेम न फ्रेम भारलेली आहे. एकेक प्रसंग अगदी थेट काळजाला जावून भिडणारा. आधी मी असली गाणी ऐकत नाही म्हणून मिशेनला त्याच्या लोकगीतात साथ द्यायला नकार देणारा उगेन नंतर जेव्हा त्या लोकगीतांबरोबर आपल्या गिटारची साथ देत ताल धरायला लागतो तेव्हा नकळत आपले पायही ठेका द्यायला लागतात.

सगळे सोडून ऑस्ट्रेलियाला स्थाईक होण्याची अपेक्षा करणाऱ्या उगेनला जेव्हा लूनानातील त्याची गायिका असलेली मैत्रीण, हे माझं घर आहे. हे सोडून कुठे जाणार? असे विचारते तेव्हा उगेनला होणारा साक्षात्कार कुठेतरी आपल्यालाही सुखावून जातो. परत निघालेल्या उगेनला निरोप देताना, त्याचे विद्यार्थी त्याला एक शुभेच्छा पत्र देतात, ज्यावर लिहीलेले असते की “तुम्ही आतापर्यंतचे सर्वात बेस्ट टीचर आहात आमचे. लवकर परत या”

नेमके काय घडते तिथे? उगेनच्या मानसिक स्थित्यंतराचा हा देखणा प्रवास समजून घ्यायचा असेल तर एकदा हा चित्रपट पाहाच.

विशाल कुलकर्णी (९३२६३३७१४३)

AYakInTheClassroom

रिकामटेकड्याची डायरी – दिवस १ आणि २ (Corona Lockdown)

कोरोना लॉकड़ाऊन – दिवस पहिला

पहिला दिवस सगळा विचार करण्यातच गेला. क़ाय क़ाय करायचे? कुठल्या गोष्टी करायच्या, कुठल्या अडगळीत टाकायच्या? काहीं नविन लेखन, काही जुन्या कथा… 😜

माझ्या लेकीचा हा दुसरा गुढीपाड़वा. खरेतर काही प्लान्स होते, काही कल्पना होत्या डोक्यात. अमुक करायचं, तमुक करायचं. माऊला हा ड्रेस घालायचा वगैरे अनेक कल्पना शिजत होत्या. पण मध्येच कोरोना काकुंनी घोळ घातला आणि सगळाच बट्टयाबोळ !

तश्यात काल शेजारच्या सोसायटीचा वॉचमन सांगतं आला की काल रात्री एकच्या दरम्यान कुणीतरी गेस्ट आलाय आणि त्याच्या हातावर स्टैम्प आहे. आणि मग तंतरली. कोण आहे माहीत नाही, कुठे आहे माहीत नाही. बरे असेही नाही की इन्फेक्टेडच असेल. एअरपोर्टवरुन बाहेर पड़णाऱ्या प्रत्येकाच्या हातावर स्टाम्प मारला जातोच. नॉट नेसेसरी की हातावर स्टाम्प असलेला प्रत्येक जण इन्फेक्टेड असेलच असे नाही. रादर त्या व्यक्तीला बाहेर सोडलेय त्या अर्थी लक्षणे नसणार. पण या आजाराची लक्षणे असेही पहिल्या सात-आठ दिवसानंतरच दिसायला लागतात. त्यांमुळे सगळेच अंधारात. मग उगाच भलते विचार मनात आणून दिवस कश्याला खराब करा?

शेवटी ठरवलं. सण नेहमीप्रमाणेच मनसोक्त साजरा करायचा. कोण जाणे ही सुद्धा एक परीक्षा असेल आमच्यासाठी आणि माऊसाठी सुद्धा. तेव्हा उगाच कोरोना कोरोना करत बसण्यापेक्षा या एकविस दिवसात कुछ तो करोना, असं स्वत:लाच समजावलं. अनेक प्लान्स आहेत. कदाचित वर्तुळही.. 😜

त्यात कौत्याचा फोन आला होता. त्याने दोन प्लॉट्स ओतलेत डोक्यात. त्यापैकी एक तर सॉलिड इंटरेस्टिंग वाटतोय. मर्डर मिस्टरी आहे. मजा येईल लिहायला. काही अपूर्ण राहिलेल्या कविता- गझलासुद्धा पूर्ण करायच्यात. स्केचेज़ पेंडिंग आहेत. काही नवीन घेतलेली पुस्तके अजुन उघडलेली नाहीयेत. काही लॉन्ग प्लान्ड वेब सीरीज बघायच्या बाकी आहेत. लॉट मोअर थिंग्स टू डू !

चलो, कामाला लागुयात ! आज क़ाय केलं ते उद्या सांगेन !

#रिकामटेकड्याची डायरी

© विशाल कुलकर्णी

****((((*******(((((**********((((

कोरोना लॉकड़ाऊन – दिवस दुसरा
रिकामटेकड्याची डायरी

आजचा दिवस फार संथ, कंटाळवाणा गेलाय राव. ज्या दिवसाची सुरूवातच सोसायटीच्या कचरा कॉन्ट्रेक्टरच्या चेकवर सही करून होते त्या दिवसात क़ाय घडणार अजुन?

८.३० ला बोका उठला. किमान तास-दोन तास तरी गुरगुरत, मस्ती करत होता. मग काहीतरी खावून लाडोबा झोपला पुन्हा. तेव्हाच वाचायला बसलो बहुदा.

एक -दिडच्या दरम्यान कधीतरी फ्री झालो आणि सेटी (settee) उघडली. असं विचित्र तोड़ नका करू. माझी पुस्तके सद्ध्या सेटीतच असतात.

तर धों. वि. देशपांडे यांचं जीएंच्या कथा – एक अन्वयार्थ वाचत होतो. जीए हे न सुटणारं व्यसन आहे राव. ऑस्कर वाईल्ड ‘तथाकथित विचारवंत लोकांच्या वैचारिक कल्हईगिरीबद्दल’ बोलताना म्हणतो, “They are not thoughts but mere opinions.” जीए या सर्वांपेक्षा वेगळे आहेत कारण ते मते सांगत नाहीत, तर ते एक विचार मांडतात. जीए आपल्या अनुभवातुन लाभलेली दृष्टी वापरून जीवनाची कोड़ी सोड़वण्याचा प्रयत्न करतात. जीवनाचे सगळे पैलू पाहण्याचा, डोळसपणे पाहण्याचा प्रयत्न करतात. आणि त्यातून मिळालेली उत्तरे आपल्या कथातुन मांडतात.

जीएंच्या प्रत्येक साहित्यिक कलाकृतीला स्वतःचे असे एक व्यक्तिमत्व असते, एक तर्कशास्त्र असते. एक गोष्ट लक्षात घ्या, कुठल्याही कथेच्या अंगभूत तर्कावर तीचे चांगले असणें किंवा नसणे ठरत असते. (अर्थात एखादे पुस्तक किंवा कथा लोकांना आवडणे- न आवड़णे हे त्याच्या तर्कशास्त्रावर किंवा चांगले-वाईट असण्यावर अवलंबुन नसतें.) पण जीएंच्या सर्व कथांना, सर्व पात्राना तर्कशास्राची एक ठाम बैठक आहे. त्यांची पात्रे मानसशास्त्राचे सर्व नियम पाळतात, त्यांमुळेच जीवंत वाटतात. गूढ़ भासली तरी आपली वाटतात. मग तो विदूषक असो नाहीतर प्रदक्षिणामधले शांतक्का असो किंवा कवठे मधला दामू असो. जीए या पात्राना अगदी जीवंत करून आपल्यासमोर ठेवतात. त्यांच्या वेदनेची धग आपल्याला जाणवते.

पण तरीही जीए दुर्बोध, अगम्य, गहन का वाटत असावेत? मुळात जीए वाचायची सुद्धा एक पद्धती आहे. त्यासाठी आधी जीएंच्या विचारसरणीचा अभ्यास करावा लागेल. पण मुळातच मानवाला गूढतेचं एवढं आकर्षण का असतं? साध्या-सरळ गोष्टी सोडून कायम क्लिष्टतेकडे ओढ़ा का असतो त्याचा? मला अजुनही आठवते, लहानपणी शाळेत परीक्षेत सुद्धा हुकमी, सोपे, उत्तरे येत असलेले प्रश्न समोर असताना आधी अवघड प्रश्न सोड़वण्याकडे माझा कल असायचा, ज्यात माझा बराच वेळ जायचा आणि शेवटी मग सोपे, उत्तर माहीत असलेले प्रश्न सुद्धा राहून जायचे खुपदा.

आता इथलंच बघा ना सद्ध्या. या कोरोनापासून संरक्षणाचा सगळ्यात सोपा उपाय आहे विलगीकरण,स्वयं-विलगीकरण ! पण बऱ्याच लोकांना अजुनही ते पटत नाहीये. कुठले कुठले अवघड उपाय केले जाताहेत. (काही जण तर चक्क संस्कृतमधले मंत्र, श्लोक पाठ करताहेत, जपासाठी.) पुन्हा भरकटलो बघा. जाऊ दे, उद्या बोलूच पुन्हा…

शुभरात्री 🙏

© विशाल विजय कुलकर्णी
#रिकामटेकड्याचीडायरी