RSS

एक चुटपुट लावून गेलेली मैफ़ल…

11 Jul

काही दिवसांपूर्वी आमच्या एक कॉन्फरन्सच्या निमीत्ताने दिल्लीत तीन-चार दिवस मुक्कामाचा योग होता. ‘वर्ल्ड जिओस्पॅच्युअल फोरम’ च्या वतीने जगभरातील जी.पी.एस. आणि जी.आय.एस.  शी संबंधीत जगभरातील कंपन्यांचे प्रदर्शन आणि काही तज्ञ व्यक्तींची संबंधीत विषयांवरील लेक्चर्स असा विषय असतो या कॉन्फरन्सचा. मॅप इंडीया, मॅप वर्ल्ड आणि जिओ इंटेलिजन्स इंडीया अशी तीन वेगवेगळ्या प्रकारची प्रदर्शन कम कॉन्फरन्स ही संस्था आयोजीत करते. यापैकी “जिओ इंटेलिजन्स ” हे फक्त भारतीय लष्करासाठी (यात तिन्ही सैन्यदले येतात) असते. दर वर्षी दिल्लीत हॉटेल ग्रॅंड अशोक मध्ये ही छोटीशी कॉन्फरन्स भरते. आमच्या कंपनीचा (ट्रिंबल) बुथ असतो्च. यंदा आमच्या ओम्नीस्टार सर्व्हीसेससंदर्भात मलाही एक छोटेसे प्रेझेंटेशन करायचे होते. कंपनीने राहायची सोय अशोकमध्येच केली होती. उद्घाटनाच्या दिवशी सकाळी सात वाजल्यापासुन संध्याकाळी ८ वाजेपर्यंत प्रदर्शन स्थळीच होतो. पहिल्या दिवशी संध्याकाळी सगळ्या निमंत्रीतांसाठी म्हणून अशोकमध्येच एक स्वागत भोजनाचा बेत होता. पण दिवसभर स्टॉलवर उभे राहून कंटाळलेलो असल्याने मी त्या स्वागत भोजनाच्या कार्यक्रमाला जायचे नाही असे ठरवले होते. फारशी भुकही नव्हती, त्यामुळे रुमवरच उपलब्ध असलेली फळे खाऊन वसंतरावांना ऐकत शांत पहुडलो होतो.

तेवढ्यात कुठून तरी कानावर बागेश्रीचे सुर आले. क्षणभर चमकलो कारण मी तर ‘घेई छंद ऐकत होतो’ आणि मध्येच बागेश्री ? मला एसीचा त्रास होतो म्हणून एसी बंद करुन एका बाजुची खिडकी थोडी उघडली होती, तिकडुनच सुर येत होते. मी खिडकीत जावून बघीतले तेव्हा लक्षात आले की खालच्या मजल्यावर असलेल्या हॉलमधुन ते सुर झिरपत होते. राहवलं नाही आणि कपडे करून तसाच खाली आलो. हॉलवर पाटी पाहीली …

Geo-spatial World Forum welcomes you !

म्हटलं चला आपल्याला इथे कोणी अडवणार नाहीये. आत शिरलो. प्रशस्त हॉल होता. मोजक्या टेबल – खुर्च्या मांडलेल्या, लोक बसलेले. काही जण मागे उभे राहून ऐकत होते. मंचावर कुणीतरी बेभान होवून गात होतं

ए पिहरवा गरवा लागे रे …

मी तिथेच उभा राहून ऐकत राहीलो. गाणारा कोण होता कुणास ठाऊक पण साला नशा होता त्यांच्या आवाजात.

“बडा उमदा गाते है ना राशिद अली खानसाहब?”

शेजारून पृच्छा झाली आणि माझे लक्ष गेले, माझ्या मागचा बार काऊंटरवरचा माणुस विचारत होता. मी नुसतेच त्याच्याकडे पाहून हलकेच हसलो.

“कुछ लेंगे सर?”

“white wine should be fine!”

हातात ग्लास आला आणि मी तिथल्याच एका टेबलाशेजारी असलेली खुर्ची पटकावून बसलो. अतिशय उमदं आणि देखणं व्यक्तीमत्व लाभलेला हा तरुण गायक. खाली अंथरलेल्या गादीवर त्यांनी बैठक लावली, साथीदारांना काही सुचना दिल्या आणि सुरांना साद घातली…

“आओगे जब तूम ओ साजना, अंगना फूल खिलें…..”

‘खमाज’ मधलं ते गाणं साकारताना त्यांनी आलाप घेतला आणि तो क्षण जणू तिथेच थांबला. माझ्या डोक्यात टण्ण करुन घंटी वाजली… “राशिद अली खाँसाहब” ! सिनेमा थिएटरमध्ये, टिव्हीवर, मोबाईलवर हे गाणे खुप वेळा ऐकले होते. पण प्रत्यक्ष खाँसाहेबांच्या तोंडून त्यांच्या समोर बसून हे गाणे ऐकण्याचा नशा, तो मझा काही औरच होता.

इथे ऐका

आओगे जब तुम ओ साजना…
अंगना फूल खिलेंगे…
बरसेगा सावन… बरसेगा सावन…
झूम झूम के॥
दो दिल ऐसे मिलेंगे॥

त्या सुरातून दुरदेशी गेलेल्या त्या साजणाबद्दलची ओढ तर व्यक्त होत होतीच, पण तो जवळ नाहीये याची वेदना जास्त तीव्रतेने जाणवत होती. तू असतास तर काय झाले असते हे सांगताना, त्यात कुठेही नसलेले तू नसल्याने काय झालेय हेही तितक्याच समर्थपणे केवळ त्या सुरांमधून थेट आतपर्यंत पोचत होते. तू नाहीयेस तर हा श्रावण पण रुसून बसलाय हे ठळकपणे जाणवत होते.

नयना तेरे कजरारे है॥
नयनो पे हम दिल हारे है॥
अंजाने ही तेरी नैनो ने॥
वादे किये कई सारे है॥
सांसो की लय … मत्थम चले॥
तोसे कहे….
बरसेगा सावन …बरसेगा सावन॥

त्या सुरांमध्ये प्रीयेच्या काळ्याभोर, कृष्णकमळासारख्या डोळ्यांचे कौतुक तर होतेच, पण तुझ्या डोळ्यांच्या जादुत मी माझे हृदयही हरवून बसलोय ही लाडिक तक्रारही होती. कळत-नकळत तुझ्या डोळ्यांनी दिलेली अनेक वचने आठवताहेत. कसं असतं ना? प्रिय व्यक्तीच्या आठवणीत रमताना सगळं काही विसरायला होतं. एरव्ही व्यक्तीस्वातंत्र्याचे गोडवे गाणार्‍या, व्यक्तीस्वातंत्र्याचा पुरस्कार करणार्‍या व्यक्ती सुद्धा क्षणभर आपलं अस्तित्व विसरून प्रियाच्या आठवणीत भान हरपून बसतात. कधी नव्हे ती श्वासांची गतीसुद्धा हळुवार झालेली असते, आपण आपल्याच त्या जुन्या स्मृतींमध्ये हरवत जातो आणि अचानक कानावर सुर येतात…

चंदा को ताकु रातो मैं …
है जिंदगी तेरी हाथोमे…

किती सोपी पण सार्थ शब्दरचना. दुसरं काही करण्यासारखं उरलेलं नसतंच हो. रात्र जाता जात नाही, मनात तीचेच विचार. तरी बरं, कविंनी, शायरांनी कायम प्रियेचे प्रतिक म्हणून गौरवलेला चंद्रमा आकाशात मंदपणे तेवत असतो. त्याच्याकडे कुठल्यातरी एका अनावर ओढीने पाहात असताना जाणीव होते की आता करण्यासारखं आपल्या हातात काहीच उरलेलं नाही. आपलं सर्वस्व आपण कधीच तिच्या डोळ्यांमध्ये हरवून बसलोय. जणु काही आपलं सगळं आयुष्यच तिच्या हवाली केलं असावं…. आपल्याही नकळत आपलं मन आतुरतेने तिला साद घालायला लागतं…

पलकोंपे झिलमिल तारे है
आना भरी बरसातो मै
सपनोका जहाँ…
होगा खिला खिला…
बरसेगा सावन … बरसेगा सावन…झूम झूम के…
दो दिल ऐसे मिलेंगे..
आओगे जब तुम ओ साजना…

खाँसाहेब गात होते. मस्त समा सजला होता. लोकांच्या हातातले ग्लास अजुन तसेच होते. माझ्या ग्लासमधली वाईनही 😉 शेजारी बसलेले एक सदगृहस्थ अगदी तल्लीन होवून ऐकत होते. योग्य त्या जागी मनापासुन दादही देत होते. मला राहवेना, गाणे संपेपर्यंत मी वाट पाहिली आणि त्यानंतर शेजार्‍याला विचारलेच…

“गुस्ताखी माफ, सरजी, लेकिन आप क्लासिकल संगीत के जानकार लगते है, बुरा ना मानें तो एक बात पुंछू?  ये ‘राग खमाज’ ही है ना, बतायेंगे जरा?”

तशी ती व्यक्ती हंसली. ते बहुदा राजस्थानी होते.

“बेटे, राग तो पक्के तौर पर मै भी नही बता सकता, पर ये गीत बहुत ही सुंदर है और खमाज राग परही आधारित लगता है . क्योंकि आरोह मे ‘रे’ वर्जित कर हम सीधे ‘ग’ लेते हैं ,अवरोह मे तार ‘रे’ ले रहे है, सा ग म प ध ,ग म ग और कोमल नी का प्रयोग है | ये सभी लक्षण खमाज के हैं . इस राग का फिल्मि संगीत मे बहुत उपयोग होता है, क्योंकि स्वर मिला कर इसे मिश्र खमाज भी कह देते हैं. ये चंचल प्रकृति का राग है.”

मला ‘खमाज’ माहीत होता पण खमाजची ही लक्षणं, हे बारकावे मात्र ठाऊक नव्हते. मी कौतुकाने आणि आदराने मान तुकवली.

“शुक्रिया सरजी” म्हणत मी त्या व्यक्तीला माझी ओळख करुन दिली, माझे बिझनेस कार्ड दिले. तशी त्यांनीशी त्यांची ओळख करुन दिली. ते सदगृहस्थ भारतीय लष्करामध्ये कर्नलच्या पदावर कार्यरत होते. कर्नल रुपसिंग राणावत, सद्ध्या कश्मिर प्रांतात पोस्टींगवर होते. तेवढ्यात कुणीतरी माझ्या पाठीवर थाप मारली…

“हाय फिशाल…”

मी मागे वळून बघीतले तर ‘वोल्कर’ होता. ‘वोल्कर वॅगेनेर’ आमचा भारतासाठीचा कंट्री मॅनेजर. ‘वोल्कर’ हॉलंडमध्ये असतो. मग थोडा वेळ त्याच्या बरोबर गप्पा रंगल्या. ओमनीस्टारची भारतातील सद्ध्याची अवस्था, काँपिटिशन, मार्केट शेअर या विषयावर चर्चा सुरू झाली. आता वाईनचे ग्लास पटापट संपायला लागले होते. त्यांच्याबरोबर हातातला ग्लास सांभाळत बाहेर पडलो. बाहेरच्या कॉरीडॉरमध्ये फेर्‍या मारत आमची चर्चा सुरू झाली. साधारण अर्ध्या पाऊण तासानंतर वोल्करच्या हातातल्या ग्लास संपला आणि..

“ओके फिशाल, सी यु टुमारो मॉर्नींग अ‍ॅट द बुथ!” म्हनून स्वारी निघून गेली.

मी त्याच्या पाठमोर्‍या आकृतीकडे बघून फक्त बोटे मोडायचीच काय ती बाकी ठेवली होती. माझी एक अप्रतिम मैफील अनुभवण्याची संधी वाया घालवली होती नालायकानं. मी तसाच घाई घाईत हॉलकडे परतलो आणि माझे टेबल गाठले, सुदैवाने माझी खुर्ची रिकामीच होती. कर्नलसाहेब तल्लीन होवून ऐकत होते. मला बघताच हसुन म्हणाले…

“अरे आप कहा चले गये थे बेटे, बहुत कुछ मिस कर दिया आपने.”

“क्या करें सर, वो मेरे बॉस थे, उन्हे कुछ बात करनी थी, ना नहीं कर पाया. क्या क्या गाया राशिद अली खाँ साहबने?”

“जो गया वो भूल जाऊ, अब बैठकर सुनो. आखरी गीत याने ‘भैरवी’ गा रहे है  खाँ साहब!”

मी सरसावून बसलो…. खाँ साहेबांनी सुर लावला…..

“का करु सजनी…. आये ना बालम !”

मैफल हातातून की कानातून गेली होती, पण निदान भैरवीला तरी पोचलो याचे समाधान लाभले. उस्ताद बडे गुलाम अली खाँसाहेबांच्या सर्वात प्रिय आणि लोकप्रिय ठुमरीने मैफलीची सांगता होत होती. राशिद अली खाँसाहब खुप उत्कटतेने ‘सिंध भैरवी’ रागातली ही ठुमरी आळवत होते. पण मझा येत नव्हता…

माझ्या कानात शेकडो वेळा ऐकलेले ‘बडे गुलाम अली खाँसाहेबांचेच’ सुर रेंगाळत होते. डोळ्यासमोर तीच खाँसाहेबांची भारदस्त, पण तरीही अतिशय साधी मुर्ती उभी राहिली होती. खाँसाहेबांचा तो धीर गंभीर, मोक्षानंदी टाळी लावणारा आवाज…

इथे ऐका

आये ना बालम
का करू सजनी
आये ना बालम
तरपत बीती मोरी उनबिन रतिया॥
रोवत रोवत कल नाही आवै
उनबिन मोरा जियरा जलावै
याद आवत है उनकी बतिया ॥

‘आये ना बालम’ म्हणताना ज्या पद्धतीने बडे मिया ‘आये’ वर जोर देतात. ती त्यांची उच्चारणाची पद्धत मला नेहमीच वेड लावत आलेली आहे. पटियाला घराण्याची ही खास चीज ऐकावी तर बडे गुलाम अली खाँसाहेबांच्याच आवाजात. मागे कधीतरी त्यांच्या शिष्या ‘कनिका मित्रा’ यांच्या आवाजातही ऐकली होती. ती पण तेवढीच खास जमलेली. पण त्यानंतर कुणाच्या तोंडी ‘आये ना बालम’ म्हणताना तो दर्द, ती नशा, ती कसक कधी जाणवलीच नाही. शब्द, स्वर सगळ्यालाच कसा तो खाँसाहेबांचा दैवी स्पर्श लाभलेला. त्यामुळे इतर कुणाच्या तोंडून ती ऐकताना ‘तो मज्झा’ नाही येत अनुभवाला. ती विरहाची अतीव वेदना नाही प्रत्ययाला येत.

विरहाची वेदना अधिक उत्कट, अधिक तीव्र करणारा सिंधू भैरवीतला तो सुप्रसिद्ध दादरा म्हणजे ‘आये ना बालम’ ! नुसता कल्पनेने देखील सर्वांगावर शहारा उभा राहावा असे ते सुर.

तरपत बिती मोरी, तुमबिन रतिया….

एका एका अक्षराच्या, शब्दांच्या उच्चाराला, उचलण्याला, स्वरांच्या हेलकाव्यांना, उस्तादजींच्या आलापांना, आणि दोन आलापांच्या मधल्या शांततेला, मुरक्यांना, झटक्यांना, तानांना झालेल्या खाँसाहेबांच्या गंधर्वीय स्पर्शाचं सामर्थ्य ही ठुमरी ऐकताना पदोपदी जाणवत राहतं. सुरुवातीला मी थोडा गोंधळलो होतो अगदी सुरुवातीला हे गाणं ऐकलं तेव्हा. हा नक्की दादराच आहे की केरवा (केहरवा?) ? पण मध्ये मायबोलीवरील एक लेखिका दाद यांच्या याच गाण्यावरील एका लेखात अवचितपणे या प्रश्नाचे उत्तर मिळून गेले.

मायबोलीकर दाद म्हणतात…

“मुळात ह्याला “दादरा” म्हणायचं की नाही हा प्रश्नच आहे. “दादरा” ही गायनप्रकार दादरा तालात (सहा मात्रा) किंवा दादर्‍याच्या ठेक्यात म्हटला जातो. माझ्या ऐकण्यात ही ठुमरी केहरव्यात किंवा केहरव्याच्या ठेक्यात (आठ मात्रा) च आहे. पण त्यांनी आवर्जून हा दादरा असल्याचं सांगितलं…. अन तरीही केहरव्याच्या तालात म्हटली. मुळात भैरवी जरी शेवटी मैफिलीला पूर्णविराम देण्यासाठी गायली जाण्याची रीत असली तरी, ज्या पद्धतीनं गावा तशा भावनेचं अवगुंठन घेऊन, हा राग उभा रहातो. म्हटलं तर भक्तिरस, म्हटलं तर शृंगार किंवा ह्या दादर्‍यात साकारलेली अतीव विरहाची वेदना.”

त्यांच्या या मताला अनुमोदन देताना अजुन एका मायबोलीकराने एक माहिती पुरवली होती… त्याचे नाव आता मला आठवत नाही, पण ते वाक्य मी कॉपी करुन ठेवले होते.

wikipedia :
In this context dadra is a light classical vocal form in Hindustani classical music, mostly performed in Agra and in Bundelkhand region. It was originally accompanied by dadra tala (from where the term for the genre was borrowed), but later dadra compositions are often found in other light talas (such as kaharva).

राशिद अली खाँसाहेबांची भैरवी ऐकत असताना मायबोलीवर झालेल्या या सगळ्या चर्चेची वारंवार आठवण होत होती. न राहवून मन समोर चालु असलेल्या गायकीची बडे गुलाम अली खाँसाहेबांच्या गायकीशी तुलना करायला लागलं आणि….

मी मैफल तिथेच सोडून तडक रुमवर निघून आलो. चुक केलं की बरोबर माहीत नाही. पण ती मैफल , ती भैरवी अर्धवट सोडून आल्याची चुटपुट कायमची मनाला लागून राहीलीय हे मात्र खरं…..

विशाल…

 

6 responses to “एक चुटपुट लावून गेलेली मैफ़ल…

  1. aativas

    जुलै 11, 2012 at 4:30 pm

    सुखाच्या दोन क्षणांची तुलना करू नये कधी .. मग हाती येत असलेलं, गवसलेलं निसटून जात …

     
  2. vineetik

    जुलै 12, 2012 at 10:19 सकाळी

    nice write up. Tumachi lekhan shaili mastach ahe.

     
  3. महेंद्र

    जुलै 14, 2012 at 12:39 pm

    Lucky You!!!!!!!!

     

तुमचा अभिप्राय नोंदवा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदल )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदल )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदल )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदल )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: